ಅಕ್ಷರಗಣ ಛಂದಸ್ಸಿನ ರಹಸ್ಯಗಳು

 

ಕನ್ನಡ ಪದ್ಯಗಳ ಅಂದದ ಹಿಂದಿರುವ 'ಗಣಿತ': ನೀವು ತಿಳಿಯಲೇಬೇಕಾದ ಅಕ್ಷರಗಣ ಛಂದಸ್ಸಿನ ರಹಸ್ಯಗಳು

1. ಪೀಠಿಕೆ (Introduction: The Rhythm of Kannada Poetry)

ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಯಾರಾದರೂ ಸುಶ್ರಾವ್ಯವಾಗಿ ವಾಚಿಸುವುದನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ನಮ್ಮ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವುದು ಅದರ ಅದ್ಭುತವಾದ ಲಯ (Rhythm) ಮತ್ತು ನಾದ. ಯಾವುದೇ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಆ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ 'ಮ್ಯೂಸಿಕ್' ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು ಎಂದು ನೀವು ಎಂದಾದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟಿದ್ದೀರಾ? ಈ ಸೌಂದರ್ಯದ ಹಿಂದಿರುವ ರಹಸ್ಯವೇ 'ಅಕ್ಷರಗಣ ಛಂದಸ್ಸು'. ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಪದಗಳ ಅರ್ಥಕ್ಕಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಅಕ್ಷರಗಳ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಗಳ ನಿಖರವಾದ ಗಣಿತೀಯ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿಗಳು ಭಾಷೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಛಂದಸ್ಸೇ ಸಾಕ್ಷಿ.

2. ಎಂಟು ಗಣಗಳ ಮಾಯಾ ಸೂತ್ರ: ಯಮಾತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ (The Magic Formula of the Eight Ganas)

ಅಕ್ಷರಗಣ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು 'ಗಣ'ಗಳ ಅರಿವು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುವುದನ್ನು 'ಅಕ್ಷರಗಣ' ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರು ನೀಡಿದ ಅಪ್ರತಿಮ ಕೊಡುಗೆಯೇ "ಯಮಾತಾರಾಜಭಾನಸಲಗಂ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರ.

ಈ ಸೂತ್ರದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ, ಇದು ಒಂದು 'ಸ್ಲೈಡಿಂಗ್ ವಿಂಡೋ' (Sliding Window) ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನೀವು 'ಯಗಣ'ದ ಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದರೆ, ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಯ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು (ಯ-ಮಾ-ತಾ). ಹಾಗೆಯೇ 'ಮಗಣ'ಕ್ಕೆ 'ಮಾ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು (ಮಾ-ತಾ-ರಾ) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವಾಕ್ಷರವನ್ನು ಲಘು (U) ಎಂದೂ, ದೀರ್ಘಾಕ್ಷರವನ್ನು ಗುರು (_) ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಣದ ಹೆಸರು	ಸೂತ್ರದ ಭಾಗ (೩ ಅಕ್ಷರಗಳು)	ಅಕ್ಷರ ವಿನ್ಯಾಸ (ಲಘು/ಗುರು)
ಯಗಣ	ಯಮಾತಾ	U _ _
ಮಗಣ	ಮಾತಾರಾ	_ _ _
ತಗಣ	ತಾರಾಜ	_ _ U
ರಗಣ	ರಾಜಭಾ	_ U _
ಜಗಣ	ಜಭಾನ	U _ U
ಭಗಣ	ಭಾನಸ	_ U U
ನಗಣ	ನಸಲ	U U U
ಸಗಣ	ಸಲಗಂ	U U _

ತಜ್ಞರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಈ ಸೂತ್ರವು ಕೇವಲ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನವಲ್ಲ; ಇದು ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಸಮ್ಮಿಲನ. ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಎಂಟು ಧ್ವನಿ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಹತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ಒಂದು ಪದಪುಂಜದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

3. ಖ್ಯಾತ ಕರ್ಣಾಟಕಗಳು: ಕನ್ನಡದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಆರು ವೃತ್ತಗಳು (The 'Big Six' Famous Meters)

ಅಕ್ಷರಗಣದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿ ರಚನೆಯಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು 'ವೃತ್ತಗಳು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವೃತ್ತಗಳಿದ್ದರೂ, ಕವಿಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ವೃತ್ತಗಳನ್ನು **'ಖ್ಯಾತ ಕರ್ಣಾಟಕ'**ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವೃತ್ತಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಪ್ರತಿಮ ಶಿಸ್ತಿದೆ. ಇವುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ:

1. ಇವು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳನ್ನು (ಸಾಲುಗಳನ್ನು) ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
2. ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲೂ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
3. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಪ್ರಾಸ ಕಡ್ಡಾಯ. ಅಂದರೆ, ಪದ್ಯದ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಲುಗಳ ಎರಡನೇ ಅಕ್ಷರವು ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು.

ಈ ಆರು ವೃತ್ತಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಒಂದು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪದ್ಯ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪದ್ಯವು ಸ್ವತಃ ಒಂದು 'ಮೆಟಾ-ಪೋಯಂ'; ಅಂದರೆ ಇದು ಯಾವ ವೃತ್ತದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಸಾಲು ಅದೇ ವೃತ್ತದ ಲಯದಲ್ಲಿದೆ!

"ಗುರುವೊಂದಾದಿಯೊಳುತ್ಪಲಂ ಗುರುಮೊದಲ್ ಮೂರಾಗೆ ಶಾರ್ದೂಲಮಾ | ಗುರುನಾಲ್ಕಾಗಿರಲಂತು ಸ್ರಗ್ಧರೆ ಲಘು ದ್ವಂದ್ವಂ ಗುರುದ್ವಂದ್ವಮಾ | ಗಿರ ಮತ್ತೇಭ ಲಘುದ್ವಯ ತ್ರಿಗುರುವಿಂದಕ್ಕುಂ ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾ | ಹರಿಣಾಕ್ಷೀ, ಲಘು ನಾಲ್ಕು ಚಂಪಕಮಿವಾಯಿಂ ಖ್ಯಾತಕರ್ಣಾಟಕಂ ||"

4. ಉತ್ಪಲಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಚಂಪಕಮಾಲೆ: ಹೂವಿನ ಹಾರದಂತಹ ಲಯ (Utpalamala & Champakamala)

ಈ ಎರಡು ವೃತ್ತಗಳು ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಂತೆಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಕೋಮಲವಾದ ಮತ್ತು ಹಿತವಾದ ಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

• ಉತ್ಪಲಮಾಲಾವೃತ್ತ: ಇದರ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೨೦ ಅಕ್ಷರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಭ-ರ-ನ-ಭ-ಭ-ರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಘು(ಲ) ಮತ್ತು ಒಂದು ಗುರು(ಗ) ಬರುತ್ತದೆ.
• ಚಂಪಕಮಾಲಾವೃತ್ತ: ಇದರ ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೨೧ ಅಕ್ಷರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ನ-ಜ-ಭ-ಜ-ಜ-ಜ-ರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.

ಲಯದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಉತ್ಪಲಮಾಲೆಯು 'ಭ' ಗಣದಿಂದ (_ U U) ಆರಂಭವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಜಿಗಿಯುವ ಅಥವಾ 'ಸ್ಟಕ್ಯಾಟೋ' (staccato) ನಡಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಚಂಪಕಮಾಲೆಯು 'ನ' ಗಣದಿಂದ (U U U) ಅಂದರೆ ಸತತ ಮೂರು ಲಘುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದರಿಂದ, ಅದು ಹರಿಯುವ ನೀರಿನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಮೃದುವಾಗಿ ಮತ್ತು ಲಲಿತವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಣ್ಣ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ ಪದ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಲ್ಲದು.

5. ಶಾರ್ದೂಲ ಮತ್ತು ಮತ್ತೇಭ ವಿಕ್ರೀಡಿತ: ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ನಡೆ (The Majesty of Shardula and Mattebha)

'ವಿಕ್ರೀಡಿತ' ಎಂದರೆ ವಿಹಾರ ಅಥವಾ ಆಟ ಎಂದರ್ಥ. ಈ ವೃತ್ತಗಳು ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ.

• ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೧೯ ಅಕ್ಷರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಮ-ಸ-ಜ-ಸ-ತ-ತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು(ಗ) ಇರುತ್ತದೆ.
• ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೨೦ ಅಕ್ಷರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸ-ಭ-ರ-ನ-ಮ-ಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಘು(ಲ) ಮತ್ತು ಒಂದು ಗುರು(ಗ) ಇರುತ್ತದೆ.

ಲಯದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತವು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತೇ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಗಿಯಾದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೊಂಚು ಹಾಕುವ 'ಹುಲಿ'ಯ ಸ್ಫೋಟಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿದರೆ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ಮತ್ತೇಭವಿಕ್ರೀಡಿತವು ಮದವೇರಿದ 'ಆನೆ'ಯ ಸಮಾಧಾನದ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರವಾದ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತೀವ್ರವಾದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಕವಿಗಳು ಇವುಗಳ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

6. ಸ್ರಗ್ಧರಾ ಮತ್ತು ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾ: ಮಹಾ ಕಾವ್ಯಗಳ ತೂಕ (The Weight of Sragdhara and Mahasragdhara)

ಇವು ಖ್ಯಾತ ಕರ್ಣಾಟಕ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಘನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವೃತ್ತಗಳು.

• ಸ್ರಗ್ಧರಾವೃತ್ತ: ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೨೧ ಅಕ್ಷರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಮ-ರ-ಭ-ನ-ಯ-ಯ-ಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.
• ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾವೃತ್ತ: ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತ. ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೨೨ ಅಕ್ಷರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಗಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸ-ತ-ತ-ನ-ಸ-ರ-ರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುರು(ಗ) ಬರುತ್ತದೆ.

ತಜ್ಞರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಮಹಾಸ್ರಗ್ಧರಾದಂತಹ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಯ ರಚಿಸುವುದು ಅಕ್ಷರಶಃ ಒಂದು ಮಾನಸಿಕ ಕಸರತ್ತು. ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ೨೨ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ-ತ-ತ-ನ-ಸ-ರ-ರ- ಗು ಎಂಬ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಗಣಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಜೊತೆಗೆ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಆದಿಪ್ರಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕವಿಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಇವು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ 'ವೇಯ್ಟಿ' ಮೀಟರ್‌ಗಳು.

7. ಉಪಸಂಹಾರ: ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅರಿವು ನಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದರ್ಶನದ ಕನ್ನಡಿ (Conclusion: Prosody as a Mirror to Literature)

ಕನ್ನಡದ ಈ ಅಕ್ಷರಗಣ ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಯಮಗಳು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಕರಣದ ಒಣ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲ. ಅವು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಭಾಷೆಯ ಧ್ವನಿಮಾ ಮತ್ತು ಲಯದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಿಸಿದ್ದ ಅದ್ಭುತ ಹಿಡಿತದ ಫಲಿತಾಂಶ. ಇಂತಹ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಗಣಿತೀಯ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡುವೆಯೂ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ರಸವತ್ತಾಗಿ ಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ ಸಂಗತಿ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಈ ಮೂಲ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಮಗೆ ಹಳೆಯ ಕಾವ್ಯಗಳ ನೈಜ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು: ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಇಷ್ಟು ನಿಖರವಾದ ಮತ್ತು ಲಯಬದ್ಧವಾದ ಕಾವ್ಯ ರಚನೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಧ್ಯವೇ? ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕೆ ಅಥವಾ ಮತ್ತೆ ಇಂತಹ ಗಣಿತೀಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ? ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?